Powództwo ekscydencyjne – jak osoba trzecia odzyskuje rzecz zajętą w egzekucji

Komornik prowadzi egzekucję przeciwko dłużnikowi i zajmuje rzeczy, które zastał w jego zakładzie lub mieszkaniu. Problem w tym, że nie każda z nich należy do dłużnika. Maszyna wstawiona przez znajomego, samochód w leasingu, sprzęt współdomownika – wszystko to bywa zajmowane, bo znajduje się we władaniu dłużnika. Właściciel takiej rzeczy nie jest jednak bezradny. Narzędziem obrony jest powództwo ekscydencyjne z art. 841 k.p.c., czyli powództwo osoby trzeciej o zwolnienie zajętego przedmiotu od egzekucji.

Czym jest powództwo ekscydencyjne i komu przysługuje

Egzekucja opiera się na założeniu, że rzeczy zajęte przez komornika należą do majątku dłużnika. Gdy dotyka ona przedmiotu osoby trzeciej, można mówić o egzekucji błędnej. Prawo daje wtedy właścicielowi środek obrony, czyli powództwo z art. 841 § 1 k.p.c. Osoba trzecia może nim żądać zwolnienia zajętego przedmiotu od egzekucji, gdy skierowanie do niego egzekucji narusza jej prawa.

Legitymacja przysługuje wyłącznie osobie trzeciej, a więc komuś, kto nie jest dłużnikiem w danym postępowaniu. Nie ma znaczenia, co łączy tę osobę z dłużnikiem. Powództwo nie zwalcza tytułu wykonawczego ani sposobu prowadzenia egzekucji. Zmierza tylko do wyłączenia konkretnej rzeczy albo prawa spod zajęcia. Można je wnieść dopiero po zajęciu, bo wcześniej nie ma czego wyłączać spod egzekucji. To odróżnia je od powództwa opozycyjnego, którym broni się dłużnik.

Dlaczego rzecz osoby trzeciej w ogóle bywa zajmowana

Komornik nie bada z urzędu, kto jest właścicielem zajmowanej ruchomości. Wystarczy, że rzecz znajduje się we władaniu dłużnika (art. 845 § 2 k.p.c.). Za władanie uznaje się także współwładanie. Sąd Najwyższy w wyroku z 15 lutego 1991 r. (IV CR 550/90) uznał, że rzecz w mieszkaniu dzielonym przez dłużnika z domownikami pozostaje co najmniej w jego współwładaniu. To już upoważnia komornika do zajęcia. Stąd biorą się zajęcia sprzętu należącego do rodziców, partnera czy rodzeństwa dłużnika.

Ustawa łagodzi ten mechanizm. Rzecz nie podlega zajęciu, jeżeli z ujawnionych okoliczności wynika, że nie należy do dłużnika (art. 845 § 2 k.p.c.). Gdy zaś osoba trzecia przedstawi niebudzący wątpliwości dowód na piśmie, że rzecz jest jej własnością, komornik umarza egzekucję w tym zakresie (art. 845 § 2² k.p.c.).

W praktyce obrona przebiega etapami. Najpierw osoba trzecia zgłasza komornikowi swoje prawo i pokazuje dowód zakupu. Jeżeli dowód jest jednoznaczny, komornik zwalnia rzecz spod zajęcia. Gdy go nie uwzględni, zostaje powództwo ekscydencyjne. Dopiero na tym etapie o losie rzeczy rozstrzyga sąd.

Jakie prawo trzeba wykazać

Podstawą powództwa jest prawo osoby trzeciej silniejsze od uprawnienia dłużnika do rzeczy. Najczęściej chodzi o własność, współwłasność albo ograniczone prawo rzeczowe. Przedmiotem zajęcia nie musi być rzecz. Sąd Najwyższy w wyroku z 7 marca 2017 r. (II CSK 290/16) wskazał, że egzekucja może dotknąć także wierzytelności, na przykład środków na rachunku bankowym. Wtedy również przysługuje powództwo o zwolnienie.

Nie każde powiązanie z rzeczą wystarczy. Samo posiadanie oparte na umowie użyczenia nie daje prawa do wyłączenia przedmiotu spod egzekucji. Gdy właścicielem rzeczy jest sam dłużnik, osoba, która korzysta z niej jedynie na podstawie użyczenia, nie może żądać jej wyłączenia spod egzekucji. Tak orzekł Sąd Apelacyjny w Poznaniu w wyroku z 13 marca 2019 r. (I ACa 432/18): biorący rzecz w użyczenie nie ma prawa, które hamowałoby egzekucję.

Osobno trzeba traktować rzeczy z majątku wspólnego małżonków. Tytuł wystawiony przeciwko jednemu z małżonków pozwala zająć taką ruchomość, choć dalsza egzekucja wymaga już tytułu przeciwko obojgu (art. 845 § 2⁴ k.p.c.). Dla współmałżonka dłużnika powództwo ekscydencyjne ma więc znaczenie przede wszystkim wtedy, gdy komornik zajął przedmiot z jego majątku osobistego, mimo że dłużnikiem jest tylko druga strona.

Miesięczny termin, który przesądza sprawę

Powództwo ekscydencyjne ma sztywny termin. Wnosi się je co do zasady w ciągu miesiąca od dnia dowiedzenia się o naruszeniu prawa (art. 841 § 3 k.p.c.). Termin liczy się od chwili, w której osoba trzecia faktycznie dowiedziała się o zajęciu. Nie biegnie od dnia, w którym mogła się o nim dowiedzieć przy dołożeniu staranności. Potwierdza to linia orzecznicza Sadu Najwyższego (V CSK 275/07, V CSK 2/17).

Termin ma charakter prekluzyjny i nie podlega przywróceniu. Po jego upływie sąd oddali powództwo bez badania, czy rzecz rzeczywiście należy do osoby trzeciej. Od tego, kiedy zaczyna biec termin, zależy więc sposób prowadzenia sprawy. Jeżeli osoba trzecia najpierw złożyła skargę na zajęcie, miesięczny termin biegnie dopiero od dnia doręczenia jej postanowienia oddalającego skargę (art. 845 § 2³ k.p.c.).

Sam art. 841 § 3 k.p.c. zastrzega przy tym, że inny termin może wynikać z przepisów odrębnych. Tak jest przy egzekucji administracyjnej. Osoba trzecia żąda wtedy wyłączenia rzeczy u administracyjnego organu egzekucyjnego, a po odmowie wnosi powództwo w ciągu czternastu dni od doręczenia postanowienia (art. 842 § 2 k.p.c.).

Kogo pozwać

Pozew kieruje się przeciwko wierzycielowi, który prowadzi egzekucję. Sytuacja komplikuje się, gdy dłużnik zaprzecza prawu osoby trzeciej do rzeczy – wbrew pozorom nie są to sytuacje rzadkie. Wtedy trzeba pozwać także jego (art. 841 § 2 k.p.c.). Po stronie pozwanej powstaje wówczas współuczestnictwo konieczne wierzyciela i dłużnika. Pominięcie dłużnika, który kwestionuje prawo powoda, prowadzi do oddalenia powództwa. Jeżeli komornik zajął rzecz na rzecz kilku wierzycieli, pozwać trzeba ich wszystkich. Dobór stron wymaga więc rozwagi już przy sporządzaniu pozwu.

Właściwość, koszty i przebieg

O właściwości decyduje miejsce prowadzenia egzekucji. Powództwo wytacza się przed sąd rzeczowo właściwy, w którego okręgu prowadzona jest egzekucja (art. 843 § 1 k.p.c.). W zależności od wartości przedmiotu sporu będzie to sąd rejonowy albo okręgowy, przykładowo Sąd Rejonowy w Kaliszu, gdy to tam działa komornik.

Opłata od pozwu zależy od wartości zajętego przedmiotu. Przy wartości ponad 40 000 zł wynosi 2000 zł, a poniżej tego progu ustala się ją na zasadach ogólnych (art. 13c ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych). Samo wniesienie pozwu nie wstrzymuje egzekucji. Aby zatrzymać sprzedaż zajętej rzeczy na czas procesu, składa się wniosek o zabezpieczenie roszczenia. Ma to znaczenie, bo po zakończeniu egzekucji, gdy rzecz zostanie już wyegzekwowana, powództwo staje się bezprzedmiotowe. Jeżeli zajęty przedmiot sprzedano dopiero w toku procesu, żądanie można zmienić na zwolnienie kwoty uzyskanej ze sprzedaży. W praktyce warto wcześniej wezwać wierzyciela do zwolnienia rzeczy. Gdy uzna on powództwo przy pierwszej czynności, kosztami procesu może zostać obciążona osoba trzecia.

Ekscydencyjne, opozycyjne czy skarga na komornika

Trzy środki łatwo pomylić, a każdy działa w innej sytuacji. Powództwo ekscydencyjne służy osobie trzeciej i chroni jej prawo do zajętej rzeczy (art. 841 k.p.c.). Powództwo opozycyjne wnosi dłużnik i uderza w tytuł oraz w samo zobowiązanie (art. 840 k.p.c.). Skarga na czynności komornika dotyczy zaś innej sytuacji. Zwalcza się nią wadliwą czynność komornika, na przykład zajęcie rzeczy mimo okoliczności wskazujących, że nie należy ona do dłużnika (art. 767 k.p.c.). Gdy zajęcie było formalnie prawidłowe, lecz naruszyło cudze prawo, właściwe jest powództwo ekscydencyjne, a nie skarga.

Prześledźmy typowy przykład. Pani Katarzyna okazała fakturę zakupu na swoje nazwisko, lecz komornik nie umorzył zajęcia, uznając dowód za niewystarczający wobec władania dłużnika. Wtedy Katarzyna wniosła powództwo ekscydencyjne, w terminie miesiąca od zawiadomienia o zajęciu, i wykazała własność maszyny. Sąd zwolnił maszynę spod egzekucji.

Podsumowanie

Powództwo ekscydencyjne chroni osobę trzecią, której rzecz trafiła pod egzekucję prowadzoną przeciwko komuś innemu. Pozwala wyłączyć spod zajęcia przedmiot, do którego osobie tej przysługuje własność lub inne silniejsze prawo. Skuteczność zależy od wykazania tego prawa, właściwego doboru stron i dochowania miesięcznego terminu.

Sytuacje bywają przy tym różne. Raz chodzi o współdomownika, którego sprzęt zajęto razem z rzeczami dłużnika. Innym razem o firmę leasingową albo o kontrahenta, którego maszyna stała w zakładzie dłużnika. Bywa też, że zajęto rachunek, na którym są cudze pieniądze. W każdym z tych przypadków rozstrzyga jedno: egzekucja może sięgać tylko po majątek dłużnika, nie po cudzą własność. Należy zatem pamiętać, że to właściciel rzeczy (nie posiadacz) ma prawo do skorzystania z opisywanej ścieżki. Jeśli chcą Państwo omówić swoją sytuację, jestem do dyspozycji.

FAQ – powództwo ekscydencyjne

Kto może wnieść powództwo ekscydencyjne?
Może je wnieść wyłącznie osoba trzecia, a więc ktoś, kto nie jest dłużnikiem w danej egzekucji. Musi jej przysługiwać prawo do zajętej rzeczy (art. 841 § 1 k.p.c.). Chodzi najczęściej o właściciela, współwłaściciela albo uprawnionego z ograniczonego prawa rzeczowego. Sam dłużnik z tego środka skorzystać nie może.

Komornik zajął moją rzecz u dłużnika. Co mogę zrobić?
Najpierw zgłoś komornikowi swoje prawo i pokaż dowód zakupu. Gdy dowód na piśmie jest jednoznaczny, komornik umarza egzekucję co do tej rzeczy (art. 845 § 2² k.p.c.). Jeżeli go nie uwzględni, pozostaje powództwo ekscydencyjne o zwolnienie przedmiotu spod egzekucji.

Ile czasu jest na powództwo ekscydencyjne?
Co do zasady miesiąc od dnia, w którym osoba trzecia dowiedziała się o naruszeniu prawa, a więc zwykle o zajęciu (art. 841 § 3 k.p.c.). Termin jest prekluzyjny i nie podlega przywróceniu. Jeżeli wcześniej złożono skargę na zajęcie, termin biegnie od doręczenia postanowienia oddalającego skargę (art. 845 § 2³ k.p.c.). Odrębnie liczy się termin przy egzekucji administracyjnej, gdzie powództwo wnosi się w ciągu 14 dni od doręczenia postanowienia odmawiającego wyłączenia rzeczy (art. 842 § 2 k.p.c.).

Czy wystarczy, że rzecz należy do mnie?
Prawo własności trzeba wykazać. Komornik zajmuje ruchomości według tego, kto nimi włada, a nie kto jest właścicielem (art. 845 § 2 k.p.c.). Dlatego ciężar dowodu spoczywa na osobie trzeciej (art. 6 k.c.). W praktyce przedstawia się fakturę, umowę albo potwierdzenie zapłaty.

Czy właściciel auta w leasingu może je zwolnić spod egzekucji prowadzonej wobec korzystającego?
Tak. Właścicielem przedmiotu leasingu pozostaje finansujący, a nie korzystający. Zajęcie takiego auta w egzekucji przeciwko korzystającemu narusza więc prawo właściciela, który może wnieść powództwo ekscydencyjne i wykazać własność (art. 841 § 1 k.p.c.).

Komornik zajął rzecz z majątku wspólnego małżonków. Czy pomoże powództwo ekscydencyjne?
Nie zawsze. Rzecz z majątku wspólnego można zająć na podstawie tytułu przeciwko jednemu z małżonków. Dalsza egzekucja wymaga jednak tytułu przeciwko obojgu (art. 845 § 2⁴ k.p.c.). Powództwo ekscydencyjne pomaga natomiast wtedy, gdy komornik sięgnął po przedmiot z majątku osobistego małżonka, który nie jest dłużnikiem.

Ile kosztuje powództwo ekscydencyjne?
Opłata zależy od wartości zajętego przedmiotu. Powyżej 40 000 zł jest to opłata stała 2000 zł, a poniżej tego progu ustala się ją na zasadach ogólnych (art. 13c ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych). Osoba trzecia w trudnej sytuacji może wnioskować o zwolnienie od kosztów.

Czym różni się powództwo ekscydencyjne od skargi na czynności komornika?
Skarga zwalcza wadliwą czynność komornika, na przykład zajęcie z naruszeniem procedury (art. 767 k.p.c.). Powództwo ekscydencyjne dotyczy sytuacji, w której zajęcie było prawidłowe, ale narusza prawo osoby trzeciej do rzeczy (art. 841 k.p.c.). Złożenie skargi na zajęcie przesuwa przy tym początek miesięcznego terminu na powództwo (art. 845 § 2³ k.p.c.).